Văn hóa vỉa hè thời hiện đại

⇛Một thuở vỉa hè như một kênh thông tin đa dạng đến mức dân gian có câu: “…Đồng Xuân là của thương nhân. Vỉa hè là chốn nhân dân anh hùng…”. Có lẽ đến bây giờ vỉa hè vần thế vẫn còn giá trị của những “thông tấn xã”. Tin tức vẫn đến từ nơi nào đó, từ bác xe ôm, từ cô hàng thúng, từ anh đánh giày nhấp cái “xoạt” ngụm trà nóng và hồn nhiên bàn chuyện thế sự. Chuyện vỉa hè đại loại là những chuyện của người lao động chân tay, mưu sinh hè phố, những câu chuyện hàm chứa những thông tin chẳng thể kiểm chứng. Từ quán nước, hàng rong người ta có thể đồn đoán mọi thứ từ răng của ông giám đốc nọ bị sâu phải đắp vàng đến sẵn sàng  sắp xếp nhân sự cho lãnh đạo cấp cao, vẫn là những câu chuyện “nghe hơi nồi chõ” nhưng sự tự tin nhận định không thua kém ai.

Đấy là thuở trước, ngày nay quán nước vẫn tồn tại, tin tức vẫn được bàn những độ “hot” của cư dân vỉa hè đã nhường chỗ cho lớp cư dân mới đó là “cư dân mạng”. Xét về mức độ và quy mô của vỉa hè đối với lượng thông tin rác trên mạng xã hội thì thật khập khiễng, không khác nào so từ hạt cát với quả núi. Và từ trên mạng xã hội, tin đồn có thể tạo ra những điều kinh khủng, lan truyền với tốc độ kinh khủng và gây ra những thiệt hại kinh khủng, đến mức không lường. Không phải một đồn mười, mười đồn trăm như các cụ thường nói nữa. Mọi tin đồn đều nhân rộng với cấp số lũy thừa, chỉ nháy mắt, một cái click chuột thế là đủ.

“Các mẹ ơi, các mẹ đã biết gì chưa?”

Trên cái mạng xã hội người ta có đủ loại tin đồn Angela Phương Trinh có thật là bồ của bác sĩ đại gia không? Hồ Ngọc Hà bỏ Cường “đô-la” hình như vì một cô người mẫu… Cô nàng Y, bỏ chồng đi nâng ngực để kiêm đại gia. Ngôi sao này đống tính, ngôi sao kia nợ lần…. Câu nói “Các mẹ ơi, các mẹ đã biết gì chưa?”, “Các thým biết gì chưa?”…. là những câu phổ biến của những người thích loan tin và của những mõ mạng, anh hùng bàn phím, “sửu nhi”.

Hệ quả của những tin đồn của cái thứ vỉa hè thời công nghệ này hệ quả đến nay khó định lượng được. Chỉ một nhấp chuột tung tin đồn có thể khiến cả một doanh nghiệp phá sản. Khiến cả một con người thân bại danh liệt nhưng cũng có thể một cú click chuột khiến một kẻ dở hơi cũng có thể trở thành thiên thần, một kẻ nghèo kiết xác trở thành đại gia. Câu chuyện của anh chàng Lệ Rơi, Kenny Sang hay gần đây nhất, bộ ảnh cưới nàng tiên cá của đôi bạn trẻ ở Quảng Nam vừa đưa lên mạng xã hội ngay lập tức thành cơn bão mạng bởi những kẻ tung tin đồn. Tin đồn lan truyền nhanh đến mức người ta thấy nó lan nhanh như kẻ tung tin đồn dịch Ebola ở Việt Nam. Rất may mọi thứ được hạn chế kịp thời.

Kể từ ngày có thứ như vỉa hè công nghệ truyền tải của mạng xã hội như facebook, zalo….nơi để tin đồn tồn tại, chưa bao giờ thông tin có sức mạnh như thời điểm hiện nay: Internet nói chung và mạng xã hội nói riêng đang khiến tốc độ lan truyền thông tin nhanh như điện. Một đồn vạn, vạn đồn triệu và hơn thế chỉ trong nháy mắt. Đồn thổi thế, rồi hầu như chẳng ai phải chịu trách nhiệm về việc tung tin đầu tiên.

Những người tung tin đồn Ebola, người tung tin đồn vỡ đập phải chịu những mức phạt nhất định. Thế nhưng  những hoang tin gây thiệt hại về kinh tế thì chẳng biết tính thế nào mà phạt. Chỉ là chuyện nghe có vẻ nhỏ, nước dùng hủ tiếu gõ nấu bằng thịt chuột trong Sài Gòn hay bí quyết khiến chả cá Lã Vọng thơm ngon là nhờ mỡ chó. Chỉ người trong cuộc điêu đứng. Người đưa tin có bị phạt mấy triệu thật ra không thấm tháp gì.

Căn bệnh ngồi lê đôi mách là một trong những căn bệnh thâm căn cố đế của người Việt. Ngày nay, sức tàn phá ghê gớm của “các anh hùng bàn phím”, các thành phần “sửu nhi” ngày càng đông và việc gây phát sinh tin đồn là việc hàng ngày của vô vàn người rảnh. Một tin đồn có thể “dắt mũi” cả dư luận... đã đến lúc nhà quản lý cần có cơ chế ngăn chặn phát sinh tin đồn, cần có cơ chế thích đáng. Nhưng có vẻ việc này không hề dễ dàng gì.

Quay lại với quán nước vỉa hè nhỏ bé, những tin đồn được đánh giá trong diện hẹp và hẳn hoi không ác ý, thế có lẽ tốt hơn, nếu một khi người ta không thể sống mà thiếu tin đồn. Vỉa hè đích thực bây giờ không trên phố mà trên mạng, một vỉa hè khổng lồ tràn ngập rác rưởi không có nhân viên vệ sinh nào dọn nổi. Người ta ghé vào vỉa hè ảo ấy một lần, buôn vài chuyện, quay lại có khi thấy chuyện của mình đã trở nên to tát từ lúc nào. Có những lợi ích trên mạng xã hội nếu người ta thiện tâm, còn để buôn chuyện với ác ý, ngày nào cũng có ai đó thành con mồi để những tin đồn nghiền nát…

T.P